Trong bối cảnh dân số thế giới dự kiến vượt 9 tỷ người vào năm 2050, ngành nông nghiệp phải tăng mạnh sản lượng để đảm bảo an ninh lương thực. Điều này đòi hỏi nông nghiệp không chỉ dựa vào kinh nghiệm truyền thống mà còn phải ứng dụng mạnh mẽ công nghệ thông tin và truyền thông (ICT) để nâng cao hiệu quả sản xuất và quản lý.
ICT đang trở thành nền tảng quan trọng của nông nghiệp số và nông nghiệp thông minh, giúp người nông dân tiếp cận thông tin nhanh chóng, tối ưu hóa sản xuất và kết nối trực tiếp với thị trường.
ICT là gì?
ICT (Information and Communication Technology) hay công nghệ thông tin và truyền thông là thuật ngữ dùng để chỉ tập hợp các công nghệ, thiết bị và hệ thống truyền thông cho phép thu thập, xử lý, lưu trữ và trao đổi dữ liệu, thông tin hoặc tri thức giữa các cá nhân và tổ chức.
Theo các tổ chức quốc tế như FAO và World Bank, ICT bao gồm nhiều công nghệ hội tụ, từ các phương tiện truyền thông truyền thống như radio, truyền hình, video đến các công nghệ số hiện đại như internet, điện thoại thông minh, máy tính, cảm biến, hệ thống thông tin địa lý (GIS), vệ tinh và các nền tảng dữ liệu số.
Về bản chất, mục tiêu cốt lõi của ICT là tạo ra các kênh truyền tải thông tin hiệu quả, giúp dữ liệu được chuyển từ nơi tạo ra đến người sử dụng một cách nhanh chóng và chính xác. Nhờ khả năng kết nối và chia sẻ thông tin trên quy mô lớn, ICT đã trở thành nền tảng quan trọng thúc đẩy sự phát triển của nền kinh tế số và xã hội số trên toàn cầu.
Ứng dụng trong nông nghiệp, ICT được ứng dụng để hỗ trợ quá trình quản lý thông tin, ra quyết định và kết nối các tác nhân trong chuỗi giá trị nông nghiệp. Các hệ thống ICT có thể cung cấp cho nông dân nhiều loại thông tin quan trọng như dự báo thời tiết, giá cả thị trường, tình hình sâu bệnh, hay các khuyến nghị kỹ thuật canh tác. Nhờ đó, người sản xuất có thể đưa ra những quyết định chính xác hơn về việc lựa chọn giống cây trồng, thời điểm gieo trồng, sử dụng đầu vào và tiêu thụ sản phẩm.
Khi được ứng dụng trong nông nghiệp, ICT thường được gọi là e-Agriculture (nông nghiệp điện tử).
Tìm hiểu thêm: Dịch vụ Agro Advisory là gì? Vai trò của tư vấn nông nghiệp số trong chuyển đổi số nông nghiệp
Vai trò của ICT trong ngành nông nghiệp ở các nước đang phát triển
Khoảng cách về công nghệ số giữa các quốc gia phát triển và đang phát triển thể hiện rõ rệt trong lĩnh vực nông nghiệp. Ở nhiều quốc gia đang phát triển, nông dân quy mô nhỏ thường gặp nhiều khó khăn trong việc tiếp cận thông tin thị trường, dịch vụ tài chính và các tiến bộ kỹ thuật. Những hạn chế này phần lớn xuất phát từ chi phí giao dịch cao, hạ tầng yếu và khoảng cách địa lý giữa nông dân với các trung tâm dịch vụ nông nghiệp.
Theo báo cáo của FAO, ICT có thể giúp giảm đáng kể các chi phí này bằng cách cải thiện khả năng truyền tải thông tin, tăng hiệu quả kết nối giữa nông dân với thị trường, các tổ chức tài chính và hệ thống khuyến nông. Nhờ đó, các công nghệ số đang trở thành công cụ quan trọng giúp nâng cao hiệu quả sản xuất và thúc đẩy phát triển nông nghiệp ở các quốc gia đang phát triển.
1. Cải thiện khả năng tiếp cận thông tin cho nông dân
Một trong những lợi ích lớn nhất của ICT trong nông nghiệp là giúp nông dân tiếp cận thông tin một cách nhanh chóng và kịp thời. Trong điều kiện sản xuất truyền thống, nông dân thường thiếu thông tin về nhu cầu thị trường, điều kiện thời tiết hay các kỹ thuật canh tác mới. Điều này khiến họ phải đưa ra quyết định sản xuất dựa trên kinh nghiệm hoặc thông tin không đầy đủ.
Thông qua các nền tảng ICT như điện thoại di động, internet hoặc các dịch vụ thông tin nông nghiệp, nông dân có thể nhận được nhiều loại thông tin quan trọng như:
- dự báo thời tiết và điều kiện khí hậu
- giá nông sản trên thị trường
- thông tin về sâu bệnh và dịch hại
- hướng dẫn sử dụng phân bón và thuốc bảo vệ thực vật
- các kỹ thuật canh tác tiên tiến
Nhờ những thông tin này, nông dân có thể lập kế hoạch sản xuất tốt hơn và đưa ra các quyết định chính xác hơn về trồng trọt, thu hoạch và tiêu thụ sản phẩm.
2. Tăng khả năng tiếp cận thị trường
Ở nhiều quốc gia đang phát triển, nông dân quy mô nhỏ thường gặp khó khăn khi tham gia thị trường do thiếu thông tin về giá cả và nhu cầu tiêu thụ. Chi phí tìm kiếm thông tin và chi phí giao dịch cao khiến thị trường nông sản hoạt động kém hiệu quả.
ICT có thể cải thiện tình trạng này bằng cách cung cấp thông tin thị trường cho nông dân thông qua các công cụ như:
- dịch vụ thông tin giá nông sản qua SMS
- hệ thống tin nhắn thoại hoặc ứng dụng di động
- các nền tảng giao dịch và thương mại điện tử nông nghiệp
Ví dụ, dịch vụ RML Information Services (Reuters Market Light) tại Ấn Độ cung cấp thông tin hàng ngày về giá nông sản, dự báo thời tiết và khuyến nghị canh tác cho nông dân thông qua tin nhắn SMS. Theo nghiên cứu của ICRIER, việc sử dụng dịch vụ này có thể giúp tăng thu nhập của nông dân từ 5% đến 25%, nhờ khả năng tiếp cận thông tin thị trường và kỹ thuật sản xuất kịp thời. Ngoài ra, một số khảo sát cho thấy nông dân sử dụng dịch vụ có thể bán nông sản với giá cao hơn khoảng 8–9% so với trước khi sử dụng thông tin thị trường (3).
Bên cạnh đó, các nền tảng ICT khác như e-Choupal tại Ấn Độ cũng giúp kết nối trực tiếp giữa nông dân và doanh nghiệp thu mua, từ đó giảm chi phí giao dịch, tăng tính minh bạch của thị trường và cải thiện lợi nhuận cho người sản xuất. Những mô hình này cho thấy việc cung cấp thông tin thị trường thông qua ICT có thể đóng vai trò quan trọng trong việc nâng cao hiệu quả hoạt động của thị trường nông sản và cải thiện thu nhập của nông dân.
3. Nâng cao hiệu quả dịch vụ khuyến nông
Dịch vụ khuyến nông truyền thống ở nhiều quốc gia đang phát triển thường gặp nhiều hạn chế như thiếu nhân lực, chi phí cao và khó tiếp cận các khu vực nông thôn xa xôi. Điều này khiến cho việc truyền đạt kiến thức kỹ thuật tới nông dân trở nên chậm và kém hiệu quả.
ICT giúp cải thiện dịch vụ khuyến nông bằng cách:
- cung cấp tư vấn kỹ thuật thông qua điện thoại hoặc nền tảng trực tuyến
- sử dụng tổng đài tư vấn nông nghiệp và hệ thống trả lời tự động
- cung cấp video hướng dẫn kỹ thuật sản xuất
- tạo các nền tảng chia sẻ kiến thức giữa nông dân và chuyên gia
Một số mô hình ICT đã được triển khai nhằm nâng cao hiệu quả của hệ thống khuyến nông tại các quốc gia đang phát triển. Ví dụ, nền tảng Esoko tại châu Phi kết hợp dịch vụ web, SMS và tổng đài tư vấn để cung cấp thông tin thị trường, dự báo thời tiết và khuyến nghị kỹ thuật cho nông dân. Các nghiên cứu cho thấy việc sử dụng dịch vụ này có thể giúp nông dân tăng giá bán nông sản khoảng 10% nhờ tiếp cận thông tin thị trường kịp thời và cải thiện khả năng thương lượng khi giao dịch (5).
Ngoài ra, sáng kiến Community Knowledge Workers (CKW) tại Uganda sử dụng mạng lưới các tác nhân cộng đồng được trang bị điện thoại thông minh để thu thập dữ liệu và cung cấp thông tin nông nghiệp trực tiếp cho các hộ nông dân nhỏ lẻ. Theo báo cáo của tổ chức Grameen Foundation, chương trình này đã hỗ trợ hơn 1 triệu nông dân tại Uganda, giúp cải thiện khả năng tiếp cận kiến thức canh tác, thông tin thị trường và dịch vụ khuyến nông (4).
Những mô hình này giúp tăng cường trao đổi thông tin hai chiều giữa nông dân và hệ thống khuyến nông, từ đó nâng cao hiệu quả chuyển giao công nghệ và thúc đẩy áp dụng các thực hành nông nghiệp cải tiến.
4. Hỗ trợ quản lý rủi ro và thích ứng với biến đổi khí hậu
Biến đổi khí hậu đang tạo ra nhiều rủi ro cho sản xuất nông nghiệp như hạn hán, lũ lụt, dịch bệnh cây trồng và vật nuôi. Trong bối cảnh đó, thông tin kịp thời đóng vai trò quan trọng giúp nông dân chuẩn bị và ứng phó với các rủi ro này.
Các công nghệ ICT hỗ trợ quản lý rủi ro thông qua:
- hệ thống cảnh báo sớm thiên tai
- dự báo thời tiết và khí hậu
- giám sát tài nguyên thiên nhiên bằng vệ tinh
- phân tích dữ liệu sản xuất nông nghiệp
Ví dụ, hệ thống giám sát và cảnh báo dịch cúm gia cầm do FAO triển khai tại Bangladesh đã sử dụng công nghệ ICT, đặc biệt là tin nhắn SMS và các nền tảng báo cáo di động, để thu thập thông tin dịch bệnh từ mạng lưới tình nguyện viên và cán bộ thú y tại địa phương. Hệ thống Participatory Disease Surveillance and Response (PDSR) cho phép báo cáo nhanh các trường hợp nghi nhiễm và truyền dữ liệu về trung tâm phân tích theo thời gian gần thực.
Theo FAO, chương trình này đã đào tạo hơn 10.000 tình nguyện viên cộng đồng tham gia giám sát dịch bệnh và hỗ trợ hàng triệu hộ chăn nuôi gia cầm tại Bangladesh, giúp cải thiện đáng kể khả năng phát hiện sớm và phản ứng nhanh trước các ổ dịch cúm gia cầm (6).
5. Mở rộng tiếp cận dịch vụ tài chính và quản lý rủi ro
ICT còn đóng vai trò quan trọng trong việc mở rộng khả năng tiếp cận dịch vụ tài chính cho nông dân, đặc biệt ở các khu vực nông thôn, nơi hệ thống ngân hàng truyền thống khó tiếp cận.
Các ứng dụng ICT trong lĩnh vực này bao gồm:
- thanh toán và chuyển tiền qua điện thoại di động
- dịch vụ tín dụng nông nghiệp số
- bảo hiểm nông nghiệp dựa trên dữ liệu thời tiết
- hệ thống tài chính vi mô cho nông dân
Ví dụ, hệ thống M-PESA tại Kenya cho phép người dân chuyển tiền, thanh toán và thực hiện các giao dịch tài chính thông qua điện thoại di động mà không cần tài khoản ngân hàng truyền thống. Dịch vụ tài chính di động này đã góp phần mở rộng đáng kể khả năng tiếp cận tài chính của người dân ở khu vực nông thôn, bao gồm cả các hộ nông dân quy mô nhỏ.
Nghiên cứu của Suri và Jack (2016) cho thấy sự phổ biến của M-PESA đã giúp khoảng 194.000 hộ gia đình Kenya thoát khỏi nghèo đói, đồng thời cải thiện khả năng quản lý tài chính và khả năng ứng phó với các cú sốc kinh tế của các hộ gia đình nông thôn.
Tầm quan trọng của ICT trong nông nghiệp số
ICT không chỉ hỗ trợ sản xuất mà còn đóng vai trò trung tâm trong chuyển đổi số nông nghiệp.
Các lợi ích nổi bật của ICT bao gồm:
- Tăng năng suất nông nghiệp
- Giảm chi phí sản xuất
- Tăng khả năng tiếp cận thị trường
- Nâng cao khả năng quản lý rủi ro
- Thúc đẩy phát triển nông nghiệp bền vững
Ngoài ra, ICT còn giúp kết nối các tác nhân trong chuỗi giá trị nông nghiệp, từ nông dân, doanh nghiệp, nhà bán lẻ đến người tiêu dùng.
Một số thách thức khi triển khai ICT trong nông nghiệp ở các quốc gia đang phát triển
Mặc dù ICT mang lại nhiều cơ hội để cải thiện hiệu quả sản xuất và khả năng tiếp cận thông tin cho nông dân, việc triển khai các công nghệ này tại các quốc gia đang phát triển vẫn phải đối mặt với nhiều thách thức về hạ tầng, nguồn lực và năng lực tiếp cận công nghệ. Các rào cản này khiến cho việc ứng dụng ICT trong nông nghiệp chưa thể phát huy hết tiềm năng của nó.
1. Hạ tầng công nghệ và kết nối còn hạn chế
Một trong những thách thức lớn nhất là hạ tầng viễn thông và internet ở khu vực nông thôn còn yếu. Nhiều cộng đồng nông thôn ở các quốc gia đang phát triển vẫn gặp khó khăn trong việc tiếp cận internet ổn định hoặc các dịch vụ số. Điều này làm hạn chế khả năng triển khai các nền tảng ICT như hệ thống tư vấn nông nghiệp trực tuyến, ứng dụng di động hay các dịch vụ dữ liệu nông nghiệp.
Ngoài ra, việc xây dựng cơ sở hạ tầng ở những khu vực dân cư thưa thớt thường tốn kém, khiến các nhà cung cấp dịch vụ viễn thông ít có động lực đầu tư.
2. Thiếu kỹ năng số và năng lực sử dụng công nghệ
Ở nhiều quốc gia đang phát triển, nông dân quy mô nhỏ thường có trình độ giáo dục và kỹ năng số hạn chế, điều này khiến việc sử dụng các công nghệ ICT trở nên khó khăn.
Báo cáo FAO cho rằng hiệu quả của các hệ thống ICT phụ thuộc rất lớn vào cách thức truyền tải thông tin cũng như khả năng tiếp nhận của người dùng. Ví dụ, các dịch vụ dựa trên tin nhắn SMS hoặc nền tảng trực tuyến có thể không phù hợp với những nông dân có trình độ đọc viết thấp. Vì vậy, nhiều chương trình ICT phải sử dụng các hình thức truyền thông khác như tin nhắn thoại, video hoặc tổng đài tư vấn để đảm bảo khả năng tiếp cận thông tin.
3. Thiếu nội dung thông tin phù hợp với địa phương
Một thách thức quan trọng khác là thiếu dữ liệu và nội dung thông tin phù hợp với điều kiện địa phương.
Theo FAO, để ICT thực sự tạo ra tác động đối với quyết định sản xuất của nông dân, thông tin cung cấp phải cụ thể và phù hợp với từng địa phương, chẳng hạn như giá nông sản tại thị trường địa phương hoặc các khuyến nghị kỹ thuật phù hợp với điều kiện khí hậu và đất đai của từng vùng. Việc xây dựng các hệ thống dữ liệu như vậy đòi hỏi nguồn lực lớn và sự tham gia của các tổ chức nghiên cứu, cơ quan nhà nước và doanh nghiệp.
4. Khó khăn trong việc mở rộng quy mô các sáng kiến ICT
Nhiều sáng kiến ICT trong nông nghiệp đã được triển khai thành công ở quy mô nhỏ, tuy nhiên việc mở rộng các mô hình này ra quy mô lớn vẫn gặp nhiều khó khăn.
Một trong những nguyên nhân chính là các dịch vụ ICT thường cần nguồn tài chính ổn định để duy trì và vận hành lâu dài. Trong khi đó, tại nhiều quốc gia đang phát triển, khả năng chi trả của nông dân đối với các dịch vụ số còn hạn chế, khiến nhiều dự án khó duy trì bền vững hoặc khó mở rộng phạm vi triển khai.
Bên cạnh đó, khi mở rộng dịch vụ sang các khu vực mới, việc triển khai thường phụ thuộc nhiều vào các đối tác địa phương, bao gồm đối tác cung cấp nội dung, nhà mạng viễn thông, hợp tác xã nông nghiệp hoặc các tổ chức trung gian khác. Sự khác biệt về năng lực, nguồn lực và mức độ sẵn sàng của các đối tác này có thể ảnh hưởng đáng kể đến hiệu quả triển khai và khả năng mở rộng của các sáng kiến ICT.
5. Hạn chế về chính sách và phối hợp giữa các bên liên quan
Việc triển khai ICT trong nông nghiệp thường đòi hỏi sự phối hợp giữa nhiều bên như chính phủ, doanh nghiệp công nghệ, tổ chức nghiên cứu và nông dân. Tuy nhiên, ở nhiều quốc gia đang phát triển, các chính sách hỗ trợ chuyển đổi số nông nghiệp vẫn chưa được xây dựng đầy đủ hoặc thiếu sự phối hợp hiệu quả giữa các bên liên quan.
Do đó, FAO nhấn mạnh rằng các chính phủ cần xây dựng chiến lược e-agriculture quốc gia, đồng thời đầu tư vào hạ tầng số, đào tạo nguồn nhân lực và phát triển các hệ sinh thái đổi mới sáng tạo để thúc đẩy ứng dụng ICT trong nông nghiệp.
Lời kết
ICT đang trở thành động lực quan trọng cho sự phát triển của nông nghiệp hiện đại. Việc ứng dụng công nghệ thông tin và truyền thông giúp nông dân tiếp cận thông tin nhanh hơn, nâng cao năng suất sản xuất và kết nối hiệu quả với thị trường.
SE WHITE là đơn vị tư vấn chuyển đổi số cung cấp giải pháp xây dựng và triển khai hệ thống khuyến nông số, giúp tổ chức và doanh nghiệp phát triển các nền tảng tư vấn nông nghiệp, tổng đài khuyến nông hiện đại.
Trích nguồn:
- FAO, IFPRI, & OECD. (2017). Information and Communication Technology (ICT) in Agriculture: A Report to the G20 Agricultural Deputies. Rome: Food and Agriculture Organization of the United Nations.
- Cropin. (2025). ICT in Agriculture: Role of Information and Communication Technology in Farming.
- ICRIER (2009). Study on the Impact of Reuters Market Light (RML) on Farmers.
- Grameen Foundation (2013). Community Knowledge Worker Program Impact Report.
- Esoko (Case studies on market information systems in Africa).
- FAO (2011). Participatory Disease Surveillance and Response (PDSR) for Avian Influenza in Bangladesh.
- Suri, T., & Jack, W. (2016). The long-run poverty and gender impacts of mobile money. Science.
