Hiện nay, vấn đề an ninh lương thực được các quốc gia trên toàn cầu đưa vào trọng tâm của các mục tiêu phát triển bền vững đến năm 2030, hướng tới việc chấm dứt nạn đói, thúc đẩy nông nghiệp bền vững và đảm bảo đầy đủ nhu cầu dinh dưỡng cho toàn dân, đặc biệt tại các khu vực nghèo và dễ bị tổn thương.
Tuy nhiên, mức độ hiệu quả trong việc triển khai các mục tiêu về an ninh lương thực trên thực tế vẫn còn nhiều hạn chế. Nguyên nhân bắt nguồn từ các cuộc xung đột, chiến tranh kéo theo áp lực từ phía nguồn cung lương thực, cho đến tác động nghiêm trọng của biến đổi khí hậu gây đứt gãy các tuyến thương mại làm gián đoạn chuỗi cung ứng toàn cầu.
Bài viết dưới đây sẽ phân tích thực trạng mất an ninh lương thực trên thế giới hiện nay, làm rõ quy mô, mức độ ảnh hưởng cũng như những nguyên nhân chính đang cản trở tiến trình đảm bảo an ninh lương thực và phát triển bền vững toàn cầu.
Mất an ninh lương thực là gì?
Mất an ninh lương thực phản ánh tình trạng con người không thể tiếp cận lương thực một cách ổn định, đầy đủ và bền vững, dù nguồn cung lương thực toàn cầu vẫn tồn tại. Vấn đề này không chỉ xuất phát từ thiếu hụt sản lượng, mà còn liên quan đến sự bấp bênh về thu nhập, giá cả leo thang, gián đoạn chuỗi cung ứng và bất bình đẳng trong phân phối lương thực. Trong bối cảnh thế giới liên tục đối mặt với khủng hoảng kinh tế, xung đột và biến đổi khí hậu, mất an ninh lương thực ngày càng trở thành rủi ro mang tính hệ thống ở nhiều quốc gia.
Thực trạng mất an ninh lương thực trên thế giới
Quy mô và mức độ ảnh hưởng
Tình trạng mất an ninh lương thực hiện nay ảnh hưởng tới hàng trăm triệu người trên thế giới và được ghi nhận ở hầu hết các khu vực, từ các quốc gia thu nhập thấp đặc biệt ở châu Phi cận Sahara như Sudan, Nigeria và Ethiopia, cũng như tại một số điểm nóng khủng hoảng lương thực ngoài châu Phi như Yemen, Afghanistan và Haiti (1). Theo báo cáo The State of Food Security and Nutrition in the World 2025, ước tính có khoảng 673 triệu người phải đối mặt với tình trạng đói vào năm 2024, tương đương khoảng 8,2% dân số toàn cầu, giảm nhẹ so với 8,7% vào năm 2022 (2).
Ngoài ra, khoảng 2,3 tỷ người trên toàn cầu đang trải qua tình trạng mất an ninh lương thực ở mức độ vừa hoặc nghiêm trọng, tức gần 30% dân số thế giới không thể tiếp cận thực phẩm đầy đủ về số lượng hoặc chất lượng một cách ổn định. Các nghiên cứu chỉ ra rằng sự gia tăng này không chủ yếu xuất phát từ thiếu hụt sản lượng lương thực toàn cầu, mà bắt nguồn từ những rào cản về khả năng chi trả, gián đoạn chuỗi cung ứng và sự bất bình đẳng trong phân phối lương thực giữa các quốc gia và nhóm dân cư.
Khi giá lương thực tăng nhanh hơn thu nhập, đặc biệt tại các nước đang phát triển, mất an ninh lương thực trở thành một vấn đề kinh tế – xã hội mang tính cấu trúc hơn là thuần túy về sản xuất.
Dự báo đến năm 2030 sẽ có khoảng 512 triệu người rơi vào tình trạng thiếu ăn kéo dài, tập trung chủ yếu tại châu Phi. Điều này cho thấy mất an ninh lương thực không chỉ là hệ quả tức thời của các cuộc khủng hoảng gần đây, mà còn phản ánh hạn chế trong khả năng chống chịu của hệ thống lương thực và mạng lưới an sinh xã hội tại nhiều quốc gia.
Những con số trên nhấn mạnh rằng, dù thế giới đã đạt được năng lực sản xuất lương thực đủ cho toàn cầu, hàng triệu người vẫn không thể tiếp cận ổn định với thực phẩm an toàn và giàu dinh dưỡng, đặc biệt trong bối cảnh xung đột, biến đổi khí hậu và áp lực kinh tế kéo dài.
Tìm hiểu thêm: Tổng quan về an ninh lương thực ở Việt Nam
Các khu vực chịu tác động nghiêm trọng nhất
Châu Phi Sub-Saharan Africa
Châu Phi hiện vẫn là lục địa dễ bị tổn thương nhất trước tình trạng mất an ninh lương thực. Theo các dự báo hiện tại, đến năm 2030, thế giới có thể có khoảng 512 triệu người rơi vào tình trạng suy dinh dưỡng mãn tính, trong đó Châu Phi chiếm tới 60%. Điều này cho thấy nguy cơ mất an ninh lương thực tại khu vực này không chỉ mang tính ngắn hạn, mà đang trở thành một thách thức mang tính cấu trúc và kéo dài.
Một dấu hiệu đặc biệt đáng lo ngại là khả năng chi trả cho một chế độ ăn uống lành mạnh của người dân châu Phi đang suy giảm rõ rệt. Trong khi trên phạm vi toàn cầu, số người không đủ khả năng chi trả cho chế độ ăn lành mạnh đã giảm từ 2,76 tỷ người năm 2019 xuống còn khoảng 2,6 tỷ người năm 2024, thì xu hướng tại châu Phi lại đi theo chiều ngược lại.
Cụ thể, con số này tại châu lục đã tăng từ 864 triệu người lên hơn 1 tỷ người trong cùng giai đoạn, đồng nghĩa với việc phần lớn dân số châu Phi – khoảng 1,5 tỷ người – không thể tiếp cận chế độ dinh dưỡng đầy đủ và lành mạnh.
Theo nhận định của Máximo Torero, chuyên gia kinh tế trưởng của FAO, tình hình an ninh lương thực tại châu Phi hiện nay là “đáng lo ngại”. Nguyên nhân chủ yếu đến từ việc sản xuất nông nghiệp không theo kịp tốc độ tăng trưởng dân số ở nhiều quốc gia, trong khi khu vực này đồng thời phải đối mặt với xung đột bạo lực kéo dài và tác động ngày càng nghiêm trọng của biến đổi khí hậu. Sự kết hợp của các yếu tố này đang làm suy yếu năng lực tự cung lương thực và khiến châu Phi trở thành khu vực dễ tổn thương nhất trước các cú sốc lương thực toàn cầu.
Nam Á (Southern Asia)
Bên cạnh châu Phi, Nam Á tiếp tục là những khu vực chịu tác động nghiêm trọng của tình trạng mất an ninh lương thực toàn cầu. Tại Nam Á, dù một số quốc gia đã đạt được những tiến bộ nhất định trong giảm đói nghèo, khu vực này vẫn là nơi tập trung số người thiếu ăn tuyệt đối lớn nhất thế giới do quy mô dân số rất lớn và mức thu nhập bình quân còn thấp.
Theo các ước tính gần đây, tỷ lệ dân số bị thiếu ăn tại châu Á đã giảm từ khoảng 7,9% năm 2022 xuống còn 6,7% vào năm 2024, phản ánh nỗ lực của một số quốc gia trong việc mở rộng an sinh xã hội và cải thiện tiếp cận lương thực. Tuy nhiên, tỷ lệ này vẫn cao hơn so với giai đoạn trước đại dịch (khoảng 7,5% năm 2019), cho thấy quá trình phục hồi diễn ra chậm và chưa đồng đều giữa các nhóm dân cư.
Một nghịch lý đáng chú ý tại Nam Á là sự cải thiện về tỷ lệ thiếu ăn không đồng nghĩa với khả năng tiếp cận chế độ ăn uống lành mạnh. Dù nguồn cung lương thực nhìn chung không thiếu hụt, phần lớn người dân trong khu vực vẫn không đủ khả năng chi trả cho chế độ dinh dưỡng đầy đủ, đặc biệt trong bối cảnh giá thực phẩm tăng nhanh hơn thu nhập. Điều này khiến mất an ninh lương thực tại Nam Á mang tính dai dẳng và dễ tái phát trước các cú sốc kinh tế.
Các nguyên nhân dẫn đến mất an ninh lương thực toàn cầu
1. Biến đổi khí hậu và thời tiết cực đoan
Các nghiên cứu và phân tích quốc tế cho thấy biến đổi khí hậu đang trực tiếp làm suy giảm năng lực cung ứng lương thực toàn cầu thông qua tác động lên năng suất các cây trồng chủ lực. Những yếu tố như hạn hán kéo dài, nhiệt độ cực đoan và xâm nhập mặn ngày càng phổ biến đã làm giảm sản lượng của các loại lương thực thiết yếu như lúa mì, ngô và gạo, vốn là nền tảng của an ninh lương thực tại nhiều quốc gia đang phát triển và dễ tổn thương.
Khi các điều kiện sinh thái trở nên khắc nghiệt hơn, rủi ro mất mùa và biến động sản xuất gia tăng, kéo theo sự bất ổn của nguồn cung và giá lương thực trên thị trường toàn cầu (4).
Ở góc độ dài hạn, Liên Hợp Quốc cảnh báo rằng nếu không có các giải pháp mạnh mẽ nhằm ứng phó với biến đổi khí hậu, hệ thống cung cấp lương thực toàn cầu có thể bị đe dọa nghiêm trọng trong vòng 30 năm tới.
Theo phân tích của Liên Hợp Quốc, tác động của biến đổi khí hậu sẽ không diễn ra đồng đều giữa các khu vực: trong khi một số hệ thống nông nghiệp có khả năng thích ứng tốt hơn, nhiều khu vực khác – đặc biệt là các quốc gia nghèo và phụ thuộc vào nông nghiệp – sẽ phải đối mặt với rủi ro ngày càng lớn về suy giảm sản xuất và mất an ninh lương thực kéo dài (5).
2. Xung đột, chiến tranh và bất ổn địa chính trị
Theo các phân tích của Tổ chức Lương thực và Nông nghiệp Liên Hợp Quốc và Chương trình Lương thực Thế giới, phần lớn các điểm nóng mất an ninh lương thực nghiêm trọng trên thế giới hiện nay đều có điểm chung là chịu tác động nặng nề từ các cuộc xung đột kéo dài và chiến tranh. Trong những bối cảnh này, sản xuất nông nghiệp bị gián đoạn, cơ sở hạ tầng thiết yếu bị phá hủy, trong khi các tuyến phân phối và tiếp cận lương thực không thể vận hành bình thường, khiến nạn đói không chỉ mang tính tạm thời mà trở thành khủng hoảng mang tính hệ thống.
Thống kê năm 2024 cho thấy, các quốc gia vừa có số lượng vừa có tỷ lệ dân số đối mặt với mất an ninh lương thực cấp tính ở mức cao nhất bao gồm Afghanistan, Sudan, Cộng hòa Ả Rập Syria và Yemen. Đây đều là những khu vực đã và đang trải qua xung đột vũ trang kéo dài, nơi bạo lực, bất ổn chính trị và khủng hoảng nhân đạo chồng chéo đã làm suy yếu nghiêm trọng năng lực tự đảm bảo lương thực, đồng thời đẩy hàng triệu người dân vào tình trạng thiếu ăn nghiêm trọng.
3. Gián đoạn chuỗi cung ứng và khủng hoảng kinh tế
Gián đoạn chuỗi cung ứng lương thực toàn cầu đang là một trong những nguyên nhân chính làm gia tăng mất an ninh lương thực. Các cú sốc như đại dịch, xung đột địa chính trị và thời tiết cực đoan đã làm đứt gãy chuỗi cung ứng từ sản xuất, chế biến đến vận chuyển và phân phối, khiến chi phí logistics tăng cao và nguồn cung trở nên kém ổn định. Trong bối cảnh đó, giá lương thực tăng nhanh, ngay cả khi sản lượng toàn cầu không thiếu hụt nghiêm trọng.
Khủng hoảng kinh tế và lạm phát tiếp tục khuếch đại tác động này khi thu nhập không tăng tương xứng với giá cả, làm suy giảm sức mua của người dân. Tình trạng trở nên đặc biệt nghiêm trọng tại các quốc gia phụ thuộc lớn vào nhập khẩu và logistics quốc tế, nơi các cú sốc bên ngoài dễ dàng chuyển hóa thành rủi ro mất an ninh lương thực trong nước.
4. Gia tăng dân số và bất bình đẳng trong tiếp cận lương thực
Một trong những đặc điểm nổi bật của mất an ninh lương thực hiện nay là không đồng đều trong khả năng tiếp cận lương thực ngay cả khi nguồn cung toàn cầu vẫn đủ. Theo báo cáo The State of Food Security and Nutrition in the World 2025, có khoảng 2,6 tỷ người trên thế giới không thể mua được một chế độ ăn lành mạnh vào năm 2024, dù con số này đã giảm khoảng 48,8 triệu người so với năm 2023 nhờ mức thu nhập phục hồi nhẹ ở một số nước (6).
Tuy nhiên, sự “khó tiếp cận” chế độ ăn này không phân đều giữa các khu vực và nhóm dân cư. Tại các quốc gia thu nhập thấp và thu nhập trung bình thấp, đặc biệt ở châu Phi cận Sahara, tỷ lệ người không đủ khả năng chi trả cho một chế độ ăn lành mạnh tiếp tục tăng trong những năm gần đây, trong khi ở các nước giàu khả năng tiếp cận tốt hơn.
Bất bình đẳng trong thu nhập là một nhân tố lớn làm trầm trọng thêm mất an ninh lương thực. Một nghiên cứu của World Bank chỉ ra rằng sự khác biệt về thu nhập giữa các nhóm dân cư, và giữa các quốc gia giàu – nghèo, dẫn đến khoảng cách rất lớn về tiếp cận thực phẩm dinh dưỡng; nhiều hộ nghèo phải chi tới phần lớn thu nhập của họ cho thực phẩm cơ bản, trong khi các nhóm giàu hơn dễ dàng mua được thực phẩm lành mạnh (8).
Trong bối cảnh gia tăng dân số, đặc biệt ở các khu vực đang phát triển, những bất bình đẳng này càng bị khuếch đại khi nguồn lực hạ tầng, thu nhập và chính sách xã hội chưa theo kịp nhu cầu tăng lên. Do đó, mất an ninh lương thực hiện nay nên được nhìn nhận không chỉ là vấn đề về nguồn cung mà còn là vấn đề liên quan trực tiếp đến bất bình đẳng kinh tế – xã hội trong tiếp cận lương thực.
Định hướng và giải pháp cho thực trạng mất an ninh lương thực
Trước những thách thức ngày càng phức tạp của mất an ninh lương thực toàn cầu, các giải pháp trong giai đoạn tới cần được tiếp cận theo hướng hệ thống, dài hạn và đa chiều, thay vì các biện pháp ứng phó ngắn hạn mang tính tình thế. Trọng tâm không chỉ là gia tăng sản lượng lương thực, mà còn là nâng cao khả năng chống chịu của hệ thống lương thực, đảm bảo tiếp cận công bằng và ổn định cho các nhóm dân cư dễ bị tổn thương.
1. Thúc đẩy nông nghiệp bền vững và thích ứng với biến đổi khí hậu
Một trong những định hướng cốt lõi là chuyển đổi sang các mô hình nông nghiệp bền vững và thích ứng với khí hậu, nhằm giảm thiểu rủi ro từ hạn hán, lũ lụt và thời tiết cực đoan. Điều này bao gồm việc ứng dụng giống cây trồng chịu hạn, tối ưu hóa quản lý đất và nước, cũng như khuyến khích các thực hành canh tác ít phát thải. Nông nghiệp bền vững không chỉ giúp ổn định sản lượng, mà còn góp phần bảo vệ sinh kế lâu dài cho nông dân – nhóm chịu tác động trực tiếp nhất của mất an ninh lương thực.
2. Tăng cường khả năng chống chịu của chuỗi cung ứng lương thực
Bên cạnh sản xuất, việc củng cố chuỗi cung ứng lương thực đóng vai trò then chốt trong hạn chế các cú sốc về giá và nguồn cung. Các quốc gia cần đa dạng hóa nguồn nhập khẩu, đầu tư vào hạ tầng logistics, hệ thống dự trữ và kho vận, đồng thời giảm sự phụ thuộc quá mức vào một số tuyến thương mại hoặc nhà cung cấp. Chuỗi cung ứng linh hoạt và bền vững sẽ giúp hệ thống lương thực thích ứng tốt hơn trước các biến động kinh tế và địa chính trị.
3. Ứng dụng công nghệ và chuyển đổi số trong nông nghiệp
Chuyển đổi số và ứng dụng công nghệ được xem là đòn bẩy quan trọng để nâng cao hiệu quả của hệ thống lương thực. Việc sử dụng dữ liệu lớn, công nghệ viễn thám và các nền tảng số trong quản lý sản xuất, dự báo mùa vụ và kết nối thị trường giúp giảm thất thoát, tối ưu phân phối và tăng tính minh bạch. Công nghệ cũng mở ra cơ hội tiếp cận thông tin và thị trường tốt hơn cho nông dân nhỏ lẻ – nhóm thường bị bỏ lại phía sau trong chuỗi giá trị lương thực.
4. Thu hẹp bất bình đẳng và bảo vệ các nhóm dân cư dễ bị tổn thương
Các giải pháp an ninh lương thực sẽ không bền vững nếu thiếu các chính sách xã hội bao trùm. Mở rộng hệ thống an sinh xã hội, trợ cấp lương thực có mục tiêu, và hỗ trợ thu nhập cho các nhóm thu nhập thấp là những biện pháp cần thiết để đảm bảo khả năng tiếp cận lương thực trong bối cảnh giá cả biến động. Đồng thời, việc thu hẹp khoảng cách giàu – nghèo và tạo sinh kế bền vững cho người dân là điều kiện tiên quyết để giải quyết tận gốc tình trạng mất an ninh lương thực.
5. Tăng cường hợp tác quốc tế và phối hợp đa bên
Cuối cùng, mất an ninh lương thực là thách thức mang tính toàn cầu, vượt ra ngoài năng lực xử lý của từng quốc gia riêng lẻ. Do đó, tăng cường hợp tác quốc tế, phối hợp giữa chính phủ, khu vực tư nhân và các tổ chức quốc tế là yếu tố then chốt. Đầu tư dài hạn cho hệ thống lương thực, chia sẻ dữ liệu và kinh nghiệm chính sách sẽ góp phần xây dựng một hệ thống lương thực toàn cầu công bằng, bền vững và có khả năng chống chịu tốt hơn trước các cú sốc trong tương lai.
Lời kết
Mất an ninh lương thực hiện nay là thách thức toàn cầu mang tính hệ thống, chịu tác động từ biến đổi khí hậu, xung đột, gián đoạn chuỗi cung ứng và bất bình đẳng kinh tế. Thực trạng này cho thấy cần các giải pháp dài hạn, tiếp cận đa chiều và sự phối hợp đa bên nhằm xây dựng hệ thống lương thực bền vững, bao trùm và có khả năng chống chịu trong tương lai.
SE WHITE hy vọng bài viết đã mang đến cho quý độc giả cái nhìn tổng quan và cập nhật về thực trạng mất an ninh lương thực trên thế giới, từ đó góp phần nâng cao nhận thức và thúc đẩy những hành động thiết thực hướng tới một hệ thống lương thực ổn định và bền vững hơn trong thời gian tới.
Trích nguồn:
- Food Security Information Network. (2025). Global Report on Food Crises 2025.
- UNICEF. (2025). The State of Food Security and Nutrition in the World 2025.
- Báo Tin Tức. (2025, July 29). Liên Hợp Quốc cảnh báo về tình trạng mất an ninh lương thực gia tăng.
- Colorado State University. (n.d.). Agricultural productivity and food security. In Climate-Ready Plant Collections.
- United Nations. (n.d.). World’s food supply made insecure by climate change.
- World Bank. (n.d.). Food prices for nutrition.
- UN Food Systems Hub. (n.d.). Equity in food systems.
